عذاب ايشان نيست و اين عذاب اسفل دركات مر ايشان را وقتى است كه با صفت كفر و نفاق بميرند كه اگر از آن تائب شوند و به اخلاص ايمان آرند از جملهء اهل ايمان باشند و متصاعد درجات ايشان كما قال جل ذكره * ( إِلَّا الَّذِينَ تابُوا ) * مگر آنان كه توبه كنند از نفاق * ( وَأَصْلَحُوا ) * و باصلاح آرند آنچه فاسد گردانيده باشند از اسرار و احوال و خبث عقايد در حال نفاق * ( وَاعْتَصَمُوا بِاللَّه ) * و چنگ در زنند بدين خدا و سنت پيغمبر ( ص ) * ( وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ ) * و خالص و پاكيزه گردانند دين خود را * ( بِاللَّه ) * براى خداى يعنى طاعت نكنند مگر براى رضاى خدا بر خلاف آنكه در هنگام نفاق قصد ميكردند از ريا و سمعه * ( فَأُولئِكَ ) * پس آن گروه كه بتوبه و اعتصام و اصلاح و اخلاص موصوفند * ( مَعَ الْمُؤْمِنِينَ ) * با مؤمنان باشند و از شمارهء ايشان در هر دو سر او نگفت ( فاولئك المؤمنون من المؤمنين ) به جهت غيظ و غضب بر ايشان * ( وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّه الْمُؤْمِنِينَ ) * و زود باشد كه بدهد خدا مؤمنانرا * ( أَجْراً عَظِيماً ) * مزدى بزرك و ثوابى جميل و اينان بايشان شريك باشند بعد از آن خطاب باهل نفاق كند كه تائب و مؤمن شده باشند و اصلاح نيات و اعمال كرده باشند و ميگويد * ( ما يَفْعَلُ اللَّه بِعَذابِكُمْ ) * چه مىكند خدا به عذاب شما يعنى چرا عذاب كند شما را استفهام براى انكار است و معنى اينكه البته عذاب نكند شما را * ( إِنْ شَكَرْتُمْ ) * اگر شكر گوئيد بر نعم او * ( وَآمَنْتُمْ ) * و تصديق كنيد بوحدانيت او از روى تحقيق خلاصهء معنى عذاب كردن خدا شما را نه به جهت استيفاى غيظ او است و يا دفع ضرر از او و يا استجلاب نفع به او چه او سبحانه غنى متعال است از نفع و ضرر و در بعضى از ادعيهء مأثوره از ائمهء هدى صلوات اللَّه عليهم واقع شده كه سبحان من لا يزيده طاعة المطيعين و لا ينقصه معصية العاصين پس اينكه مصر بكفر را معاف ميسازد به جهت آنست كه اصرار او بر آن مانند سوء مزاجى است كه مؤدى بمرضى شود و چون آن زايل شد بايمان و شكر او از آن برى باشد و از تبعهء آن خلاص و تقديم شكر به جهت آن است كه ناظر اول ادراك نعمت مىكند و بعد از آن بر سبيل تشكر بشكر گذارى آن مشغول مىشود و بعد از آن امعان نظر مىكند و منعم را مىشناسد و ايمان به او ميآورد * ( وَكانَ اللَّه شاكِراً ) * و هست خدا ثواب دهندهء شاكران * ( عَلِيماً ) * دانا بحقوق و شكر ايمان . الجزء السادس من الاجزاء الثلاثين